සියල්ල එකට තැබීම
මුළු පරිච්ඡේදය ම එක් ප්‍රශ්නයකින් ආරම්භ විය: නව ද්‍රව්‍යයක් සෑදුණේ ද? ඉන් පසු සිදු වූයේ එම පිළිතුර සමීකරණ, ලෝහ සහ වායූන් වෙත ගෙන යාම පමණි.
| කොටස | ප්‍රධාන අදහස | මතක තබා ගත යුතු දේ |
|---|---|---|
| 16. විපර්යාස | භෞතික ද රසායනික ද? | නව ද්‍රව්‍යයක් සෑදුණේ ද යන්න |
| 16.1 ප්‍රතික්‍රියා | ප්‍රතික්‍රියක → ඵල | වර්ග හතරකි |
| 16.2 සමීකරණ | සංකේතවලින් ලිවීම | සංගුණක යොදා තුලනය කරන්න |
| 16.3 ලෝහ | වාතය, ජලය, අම්ල, ලවණ | ප්‍රතික්‍රියතාව ලෝහයෙන් ලෝහයට වෙනස් ය |
| 16.4 ශ්‍රේණිය | K සිට Au දක්වා | ගබඩාව, විඛාදනය සහ නිස්සාරණය තීරණය කරයි |
| 16.5 වායු | H2, O2, CO2 | ලක්ෂණය එකතු කිරීමේ ක්‍රමය තීරණය කරයි |
වායු තුන එකට
| වායුව | දහනය | එකතු කිරීම | පරීක්ෂාව |
|---|---|---|---|
| H2 | දාහක ය | ජලයේ / වාතයේ යටිකුරු විස්ථාපනය | දැල්වෙන ඉරටුවකට "පොප්" හඬ |
| O2 | දහන පෝෂක ය | ජලයේ යටිකුරු විස්ථාපනය | පුළිඟු කීරක් නැවත දැල්වේ |
| CO2 | දෙකෙන් එකක්වත් නොවේ | ජලයේ යටිකුරු / වාතයේ උඩුකුරු විස්ථාපනය | හුනු දියර කිරි පැහැයට හැරේ |
මිශ්‍ර අභ්‍යාසය (1)
ගැටලුව
පහත සඳහන් වාක්‍ය මගින් දක්වා ඇති ප්‍රතික්‍රියා සඳහා තුලිත රසායනික සමීකරණ ලියන්න.
(i) තනුක හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය සමඟ සෝඩියම් ප්‍රතික්‍රියා කර සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් සහ හයිඩ්‍රජන් වායුව නිපදවේ.
(ii) ලෙඩ් නයිට්‍රේට් සහ තනුක සල්ෆියුරික් අම්ලය ප්‍රතික්‍රියා කර ලෙඩ් සල්ෆේට් සහ හයිඩ්‍රජන් නයිට්‍රේට් සෑදේ.
(iii) කැල්සියම් ජලය සමඟ ප්‍රතික්‍රියා කර කැල්සියම් හයිඩ්‍රොක්සයිඩ් සහ හයිඩ්‍රජන් වායුව ඇති වේ.
(iv) සෝඩියම් කාබනේට් සහ තනුක හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය ප්‍රතික්‍රියා කර සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ්, කාබන් ඩයොක්සයිඩ් වායුව හා ජලය නිපදවේ.
විසඳුම
2Na + 2HCl → 2NaCl + H2
Pb(NO3)2 + H2SO4 → PbSO4 + 2HNO3
Ca + 2H2O → Ca(OH)2 + H2
Na2CO3 + 2HCl → 2NaCl + CO2 + H2O
ඇලුමිනියම් සහ තනුක හයිඩ්‍රොක්ලෝරික් අම්ලය අතර ප්‍රතික්‍රියාව (2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2) 16.2 කොටසේ දී පියවරෙන් පියවර තුලනය කරන ලදී.
මිශ්‍ර අභ්‍යාසය (2)
ගැටලුව
Fe2O3 + 3CO → 2Fe + 3CO2 අනුව හීමටයිට් 100 kg ඔක්සිහරණය වන විට (a) ඇති වන යකඩ ස්කන්ධය, (b) වැය වන කාබන් මොනොක්සයිඩ් ස්කන්ධය සහ (c) පරිසරයට එකතු වන කාබන් ඩයොක්සයිඩ් ස්කන්ධය කොපමණ ද? (Fe = 56, C = 12, O = 16)
විසඳුම
Fe2O3 = 160, 2Fe = 112, 3CO = 84, 3CO2 = 132
(a) යකඩ = 100 × 112 ÷ 160 = 70 kg
(b) කාබන් මොනොක්සයිඩ් = 100 × 84 ÷ 160 = 52.5 kg
(c) කාබන් ඩයොක්සයිඩ් = 100 × 132 ÷ 160 = 82.5 kg
ස්කන්ධය තුලනය වේ: ඇතුළු වන 100 + 52.5 = 152.5 kg; පිටවන 70 + 82.5 = 152.5 kg.
මිශ්‍ර අභ්‍යාසය (3)
ගැටලුව
පහත එක් එක් අවස්ථාවේ දී යොදාගන්නා වායුව කුමක් ද? (i) කාබොනික් අම්ලය සෑදීම (ii) අසාධ්‍ය රෝගීන්ට ශ්වසනය ලබා දීම (iii) වියළි අයිස් සෑදීම (iv) ඇමෝනියා නිෂ්පාදනය සඳහා අමුද්‍රව්‍ය ලෙස (v) ශාක තෙල්වලින් මාගරීන් සෑදීම (vi) ජලය තුළ කිමිදීමේ දී ශ්වසනයට ආධාර වීම (vii) දර දැවීම සඳහා ආධාර වීම
විසඳුම
(i) කාබන් ඩයොක්සයිඩ් (ii) ඔක්සිජන් (iii) කාබන් ඩයොක්සයිඩ්
(iv) හයිඩ්‍රජන් (v) හයිඩ්‍රජන් (vi) ඔක්සිජන් (vii) ඔක්සිජන්
පාරිභාෂික වචන
| සක්‍රියතා ශ්‍රේණිය | Activity series |
| නිස්සාරණය | Extraction |
| සනීභවනය | Condensation |
| සංයෝජනය | Combination |
| වියෝජනය | Decomposition |
| විස්ථාපනය | Displacement |
| ශීඝ්‍රතාව | Rate |
| ප්‍රතිවර්ත්‍ය ප්‍රතික්‍රියාව | Reversible reactions |
| ධාරා ඌෂ්මකය | Thermal kiln |
පරිච්ඡේදයේ සාරාංශය
- පදාර්ථයේ සිදු වන වෙනස්වීම් භෞතික විපර්යාස හා රසායනික විපර්යාස වශයෙන් ආකාර දෙකකි.
- පවතින ද්‍රව්‍යවල සංයුතියේ වෙනසක් නොවී එහි භෞතික අවස්ථාව පමණක් වෙනස්වන ක්‍රියා භෞතික විපර්යාස නම් වේ.
- පවත්නා ද්‍රව්‍යවලින් නව ද්‍රව්‍ය ඇති වන විපර්යාස, රසායනික විපර්යාස නම් වේ.
- සංයෝජන, වියෝජන, ඒක විස්ථාපන සහ ද්විත්ව විස්ථාපන ලෙස රසායනික ප්‍රතික්‍රියා වර්ග හතරකි.
- රසායනික විපර්යාසයක් තුලිත රසායනික සමීකරණයකින් දැක්විය හැකි ය, සහ එමගින් තොරතුරු රාශියක් ලබා ගත හැකි ය.
- වාතය, ජලය, තනුක අම්ල සහ ලවණ ද්‍රාවණ සමඟ විවිධ ලෝහ සිදු කරන ප්‍රතික්‍රියා සසඳා බලා ඒ ඇසුරින් සක්‍රියතා ශ්‍රේණිය ගොඩ නංවා ඇත.
- යකඩ ලෝහය සක්‍රියතා ශ්‍රේණියේ මැදට වන්නට පිහිටි ලෝහයක් නිසා ඔක්සිහරණ ක්‍රමයෙන් නිස්සාරණය කෙරේ. ඒ සඳහා ධාරා ඌෂ්මකය භාවිත කරන අතර හීමටයිට්, හුණුගල් සහ කෝක් අමුද්‍රව්‍ය භාවිත කරයි.
- රන් ලෝහය ස්වභාවික පරිසරයේ සංයෝජනය නොවූ ආකාරයෙන් පවතින්නේ එහි සක්‍රියතාව ඉතා අඩු බැවිනි.
- විද්‍යාගාරයේ දී වායු එකතු කිරීමට සහ හඳුනා ගැනීමට වායුවේ ලක්ෂණ අනුව විවිධ ක්‍රම භාවිත වේ.