කාබන් චක්‍රය
ජෛවගෝලය තුළ පවතින ප්‍රදේශ වන වායුගෝලය, ජලගෝලය හා ශිලාගෝලය ඔස්සේ අත්‍යවශ්‍ය රසායනික සංඝටක චක්‍රිය ව සංසරණය වීම ජෛව භූ රසායනික චක්‍ර ලෙස හැඳින්වේ.
ජලය මෙන්ම කාබන්, නයිට්‍රජන්, ඔක්සිජන් හා පොස්පරස් යනාදිය මේ ආකාරයෙන් චක්‍රිය ලෙස සංසරණය වේ. මෙම ජෛව භූ රසායනික චක්‍ර හේතුවෙන් ස්වාභාවික පාරිසරික සමතුලිතතාව පවත්වා ගැනීමට හැකි වී ඇත. එවැනි ජෛව භූ රසායනික චක්‍ර කිහිපයක් වන්නේ කාබන් චක්‍රය, නයිට්‍රජන් චක්‍රය හා පොස්පරස් චක්‍රයයි. මෙම චක්‍ර අතුරින් කාබන් චක්‍රය හා නයිට්‍රජන් චක්‍රය පිළිබඳ තොරතුරු පහත දැක්වේ.
රූපයක් එක් කළ යුතුය
පරිසර පද්ධතියක කාබන් තිර කරන ප්‍රධාන ක්‍රමය ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය යි. හරිත ශාක මත යැපෙමින් සතුන් ආහාර ලබා ගන්නා අතර එම ආහාර ඔස්සේ ඔවුන් කාබන් ලබා ගනී. ඇතැම් වියෝජකයන් කාබන් ලබා ගන්නේ මිය ගිය ජීවීන් ජීරණය කිරීමෙනි. සියලු ජීවීහු ශ්වසනයේ දී කාබන් ඩයොක්සයිඩ් ලෙස කාබන් වාතයට මුදා හරී. වියෝජකයන් නොමැති අවස්ථාවල දී ශාක හා සතුන් මිය ගිය විට එම දේහවල ඇති කාබන් ෆොසිල ඉන්ධන බවට පත් වේ. මෙය වර්ෂ මිලියන ගණන් ගත වන ක්‍රියාවලියකි. දහනයේ දී ෆොසිල ඉන්ධනවල ඇති කාබන් නිදහස් කෙරේ. ක්ෂුද්‍ර ජීවීහු ද කාබන් චක්‍රයේ වැදගත් කාර්යයක් ඉටු කරති. ඔවුහු මල දේහ තුළ ඇති කාබන් ශීඝ්‍රයෙන් වායුගෝලයට නිදහස් කරති.
චක්‍රය අසමතුලිත වන්නේ ඇයි
ඉතිහාසයේ වැඩි කාලයක් පුරා ප්‍රභාසංශ්ලේෂණයෙන් වාතයෙන් ඉවත් කළ කාබන් ශ්වසනයෙන් හා වියෝජනයෙන් ආපසු ලබා දුන් කාබන් සමඟ ආසන්න වශයෙන් තුලනය වූ අතර වාතයේ ප්‍රමාණය ස්ථාවරව පැවතිණි. ෆොසිල ඉන්ධන යනු මීට වසර මිලියන ගණනකට පෙර චක්‍රයෙන් ඉවත් කර භූගතව සිර කළ කාබන් ය. ගල් අඟුරු, තෙල් හා වායු — 14 වන පරිච්ඡේදයේ හයිඩ්‍රොකාබන — දහනය කිරීම එම පැරණි කාබන් සියවස් කිහිපයකින් නැවත ලබා දෙයි; ශාකවලට එය ලබා ගත හැකි වේගයට වඩා බොහෝ වේගයෙනි; වනාන්තර එළි කිරීම එය ලබා ගන්නා ශාක ද ඉවත් කරයි. අමතර කාබන් ඩයොක්සයිඩ් මෙම පරිච්ඡේදයේ පසුව අධ්‍යයනය කරන ගෝලීය උණුසුමට ප්‍රධාන හේතුවයි.
ප්‍රභාසංශ්ලේෂණයෙන් ඇතුළට, ශ්වසනයෙන් හා දහනයෙන් පිටතට
ප්‍රභාසංශ්ලේෂණය කාබන් තිර කරයි; ආහාර දාම එය ඉදිරියට ගෙන යයි; ශ්වසනය, වියෝජනය හා දහනය එය CO2 ලෙස වාතයට ආපසු ලබා දෙයි.