මුහුදු ජලයෙන් ලුණු
මෙම පරිච්ඡේදයේ පළමු වගුවේ දිගු ම පේළිය සාගර ජලය විය — ජලය හා ලවණ අටක් පමණ. ලේවායක් වාෂ්පීභවනය හා ස්ඵටිකීකරණය මිස වෙන කිසිවක් නොයොදා ඒවා එකින් එක ඉවත් කර ගනී.
ලේවායක් තැබිය හැකි තැන
එකක් පිහිටුවීම රසායන විද්‍යාව තරමට ම භූගෝලය හා දේශගුණය මත රඳා පවතී. කොන්දේසි හතරක් සපුරාලිය යුතු ය:
- මුහුදුබඩ ප්‍රදේශයක පහසුවෙන් මුහුදු ජලය ලබා ගත හැකි තැනිතලා ස්ථානයක් වීම
- ජලය කාන්දු වීම අවම මැටි සහිත පසක් තිබීම
- වසර පුරා තද සූර්යාලෝකය හා සුළඟ සහිත වියළි උණුසුම් කාලගුණයක් පැවතීම
- වර්ෂාපතනය අවම ප්‍රදේශයක් වීම
රූපයක් එක් කළ යුතුය
තටාක වර්ග තුනක්, ලවණ තුනක්
ලේවායක ව්‍යූහයේ තටාක වර්ග තුනක් ඇති අතර, මුහුදු ජලය සාන්ද්‍ර වන විට එකකින් අනෙකට ගලා යයි. ස්ඵටිකීකරණය වන්නේ කුමක් ද යන්න රඳා පවතින්නේ ජලය කෙතරම් සාන්ද්‍ර වී ඇත් ද යන්න මත ය.
1 පියවර — නොගැඹුරු විශාල තටාක
පොම්ප කිරීම හෝ වඩදිය ආධාරයෙන් නොගැඹුරු විශාල තටාකවලට මුහුදු ජලය පුරවා සූර්ය තාපය මගින් වාෂ්පීභවනය වීමට සලස්වනු ලැබේ. මුල් ජලයේ සාන්ද්‍රණය මෙන් දෙගුණයකින් සාන්ද්‍රණය වැඩි වන විට පළමු තටාකය තුළ දී කැල්සියම් කාබනේට් (CaCO3) ස්ඵටිකීකරණය වෙමින් තටාකය පතුලේ අවක්ෂේප වේ.
2 පියවර — මධ්‍යස්ථ තටාක
දැන් මෙම ජලය මධ්‍යස්ථ ප්‍රමාණයේ තටාක වෙත ගලා යෑමට සලස්වයි. එම තටාකවල දී ද්‍රාවණයේ ජලය තවදුරටත් වාෂ්ප වේ. මුල් ජලයේ සාන්ද්‍රණය මෙන් හතර ගුණයක් පමණ ලවණ සාන්ද්‍රණය ඉහළ යන විට එහි ඇති කැල්සියම් සල්ෆේට් (CaSO4) ස්ඵටිකීකරණය වෙමින් පතුලේ අවක්ෂේප වේ.
3 පියවර — කුඩා තටාක
කැල්සියම් සල්ෆේට් අවක්ෂේප වූ පසු මෙම ද්‍රාවණය මධ්‍යස්ථ තටාකවල සිට තුන්වැනි කුඩා තටාක වෙතට ගලා යෑමට සලස්වා තවදුරටත් ජලය වාෂ්පීභවනය වීමට සලස්වයි. ආරම්භක මුහුදු ජලයේ සාන්ද්‍රණය මෙන් දස ගුණයක පමණ සාන්ද්‍රණයක් ඇති වන විට ලුණු (NaCl) ස්ඵටිකීකරණය වෙමින් පතුලේ අවක්ෂේප වේ.
ලුණුවලට පසු එන දෙය
ලුණු අවක්ෂේප වීම සිදු වන අතරතුර තවදුරටත් සාන්ද්‍රණය ඉහළ යයි. සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් අවක්ෂේප වීම අවසන් වීමටත් ප්‍රථම මැග්නීසියම් ක්ලෝරයිඩ් (MgCl2) හා මැග්නීසියම් සල්ෆේට් (MgSO4) අවක්ෂේප වීම ඇරඹෙයි. මෙම ලවණ මිශ්‍රවීම නිසා ලුණු තිත්ත රසයක් ඇති වේ. ලුණු අවක්ෂේප කිරීමෙන් පසු ඉතිරි වන සාන්ද්‍ර ද්‍රාවණය මව් ද්‍රාවණය නොහොත් කාරම් දියරය ලෙස හැඳින්වේ.
ගොඩක මාස හයක්
පිරිසිදු සෝඩියම් ක්ලෝරයිඩ් ජලාකර්ෂක නොවේ. එහෙත් මෙසේ ලබාගන්නා ලුණුවල අපද්‍රව්‍ය ලෙස පවත්නා මැග්නීසියම් ක්ලෝරයිඩ් හා මැග්නීසියම් සල්ෆේට් අවද්‍රාවක ගුණයෙන් යුක්ත ය. එනම් ජලවාෂ්ප උරාගෙන දිය වේ. තුන්වන තටාකයෙන් ලබාගන්නා ලුණු ඉවතට ගෙන ප්‍රිස්ම හැඩයට ගොඩ ගසා මාස හයක් තබනු ලැබේ. මෙම ගබඩා කිරීමේ කාලය තුළ වාතයේ ජලවාෂ්ප උරාගෙන මැග්නීසියම් ක්ලොරයිඩ් හා මැග්නීසියම් සල්ෆේට් දිය වී ඉවත් වේ. ලුණු ඝනයක් ලෙස ඉතිරි වේ.
අලුත් කිසිවක් අවශ්‍ය නොවීය
ලේවායක් ශිල්පක්‍රම දෙකක් භාවිත කරන අතර දෙක ම මෙම පරිච්ඡේදයෙනි: ද්‍රාවණය සාන්ද්‍ර කිරීමට වාෂ්පීභවනය, සහ එක් එක් ලවණයේ සන්තෘප්ත ලක්ෂ්‍යය ඉක්මවන විට එය ඉවත් කිරීමට ස්ඵටිකීකරණය. ලවණ පිටතට එන පිළිවෙළ හුදෙක් ඒවායේ ද්‍රාව්‍යතාවල පිළිවෙළ ය.